Jólasveinarnir
eftir
Jóhannes úr KötlumSegja vil ég söguaf sveinunum þeim,sem brugðu sér hér forðumá bæina heim.Þeir uppi á fjöllum sáust,- eins og margur veit, -í langri halarófuá leið niður í sveit.Grýla var þeirra móðirog gaf þeim tröllamjólk,en pabbinn Leppalúði,- það var leiðindafólk.Þeir jólasveinar nefndust,- um jólin birtust þeir.Og einn og einn þeir komu,en aldrei tveir og tveir.Þeir voru þrettánþessir heiðursmenn,sem ekki vildu ónáðaallir í senn.Að dyrunum þeir læddustog drógu lokuna úr.Og einna helst þeir leituðuí eldhús og búr.Lævísir á svipinnþeir leyndust hér og þar,til óknyttanna vísir,ef enginn nærri var.Og eins, þó einhver sæi,var ekki hikað viðað hrekkja fólk og truflaþess heimilisfrið.StekkjastaurStekkjastaur kom fyrstur,stinnur eins og tré.Hann laumaðist í fjárhúsinog lék á bóndans fé.Hann vildi sjúga ærnar,- þá var þeim ekki um sel,því greyið hafði staurfætur,- það gekk nú ekki vel.GiljagaurGiljagaur var annar,með gráa hausinn sinn.- Hann skreið ofan úr giliog skaust í fjósið inn.Hann faldi sig í básunumog froðunni stal,meðan fjósakonan áttivið fjósamanninn tal.StúfurStúfur hét sá þriðjistubburinn sá.Hann krækti sér í pönnu,þegar kostur var á.Hann hljóp með hana í burtuog hirti agnirnar,sem brunnu stundum fastarvið barminn hér og þar.ÞvörusleikirSá fjórði, Þvörusleikir,var fjarskalega mjór.Og ósköp varð hann glaður,þegar eldabuskan fór.Þá þaut hann eins og eldingog þvöruna greip,og hélt með báðum höndum,því hún var stundum sleip.PottaskefillSá fimmti, Pottaskefill,var skrítið kuldastrá.- Þegar börnin fengu skófirhann barði dyrnar á.Þau ruku upp, til að gá aðhvort gestur væri á ferð.Þá flýtti' ann sér að pottinumog fékk sér góðan verð.AskasleikirSá sjötti, Askasleikir,var alveg dæmalaus. -Hann fram undan rúmunumrak sinn ljóta haus.Þegar fólkið setti askanafyrir kött og hund,hann slunginn var að ná þeimog sleikja á ýmsa lund.HurðaskellirSjöundi var Hurðaskellir,- sá var nokkuð klúr,ef fólkið vildi í rökkrinufá sér vænan dúr.Hann var ekki sérlegahnugginn yfir því,þó harkalega marraðihjörunum í.SkyrjarmurSkyrjarmur, sá áttundi,var skelfilegt naut.Hann hlemminn o´n af sánummeð hnefanum braut.Svo hámaði hann í sigog yfir matnum gein,uns stóð hann á blístriog stundi og hrein.BjúgnakrækirNíundi var Bjúgnakrækir,brögðóttur og snar.Hann hentist upp í rjáfrinog hnuplaði þar.Á eldhúsbita sat hanní sóti og reykog át þar hangið bjúga,sem engan sveik.GluggagægirTíundi var Gluggagægir,grályndur mann,sem laumaðist á skjáinnog leit inn um hann.Ef eitthvað var þar inniálitlegt að sjá,hann oftast nær seinnaí það reyndi að ná.GáttaþefurEllefti var Gáttaþefur,- aldrei fékk sá kvef,og hafði þó svo hlálegtog heljarstórt nef.Hann ilm af laufabrauðiupp á heiðar fann,og léttur, eins og reykur,á lyktina rann.GáttaþefurEllefti var Gáttaþefur,- aldrei fékk sá kvef,og hafði þó svo hlálegtog heljarstórt nef.Hann ilm af laufabrauðiupp á heiðar fann,og léttur, eins og reykur,á lyktina rann.KertasníkirÞrettándi var Kertasníkir,- þá var tíðin köld,ef ekki kom hann síðasturá aðfangadagskvöld.Hann elti litlu börninsem brostu, glöð og fín,og trítluðu um bæinnmeð tólgarkertin sín.EftirmáliÁ sjálfa jólanóttina,- sagan hermir frá, -á strák sínum þeir sátuog störðu ljósin á.Svo tíndust þeir í burtu,- það tók þá frost og snjór.Á þrettándanum síðastisveinstaulinn fór.Fyrir löngu á fjöllunumer fennt í þeirra slóð.- En minningarnar breytastí myndir og ljóð..Það hefur ýmislegt verið samið um GrýluGrýlukvæðiGrýla hét tröllkerlingleið og ljót,með ferlega höndog haltan fót.Í hömrunum bjó húnog horfði yfir sveit,var stundum mögurog stundum feit.Á börnunum valt það,hvað Grýla átti gott,og hvort hún fékk matí sinn poka og sinn pott.Ef góð voru börninvar Grýla svöng,og raulaði ófagransultarsöng.Ef slæm voru börninvarð Grýla glöð,og fálmaði í pokann sinnfingrahröð.Og skálmaði úr hamrinumheldur gleið,og óð inn í bæinaeina leið.Þar tók hún hin óþekkuangaskinn,og potaði þeimnið’r í pokann sinn.Og heim til sín aftursvo hélt hún fljótt,undir pottinum fuðraðifram á nótt.Um annað, sem gerðist þar,enginn veit,en Grýla varð samstundissödd og feit.Hún hló, svo að nötraðihamarinn,og kyssti hannLeppalúða sinn.Svo var það eitt sinnum einhver jól,að börnin fengubuxur og kjól.Og þau voru öllsvo undurgóð,að Grýla varð hræddog hissa stóð.En við þetta lengilengi sat.Í fjórtán dagahún fékk ei mat.Þá varð hún svo mikiðveslings hró,að loksins í bóliðhún lagðist - og dó.En Leppalúðivið bólið beið,og síðan fór hannþá sömu leið.Nú íslenzku börninþess eins ég bið,að þau láti ekki hjúinlifna við.(Jóhannes úr Kötlum)Grýlukvæði Eggerts Ólafssonar
( Ísl ljóðasafn II bindi, Almenna bókaf 1975.)Hér er komin hún Grýla,sem gull-leysin mól,:,: hún er að urra' og ýla,því af henni :,: kól. Hún er að urra' og ýla,því ein loppan fraus,:,: þrjár hefur hún eftir,en það ég ei :,: kaus. Þrjár hefur hún heilarog hlakkar sem örn;:,: hún ætlar að hremmaþau íslensku :,: börn. Það er hann Skúti Marðarsson,hann svarði við það,:,: að hennar skyldi' hann hyskiðhöggva niður í :,: spað. Að hann skyldi brytja þaðog borða við saup;:,: heyrði það hún Grýlaog hélt það væri :,: raup. Heyrði það hún Grýlaog gretti sitt trýn::,: ekki munu þeir gráklædduleggja til :,: mín. Settust að henni dísirog sálguðu' henni þar;:,: hróðugur var hann Skútiog hálf-kenndur :,: var. Þá mælti þá Tuga-sonur,tyrrinn og blár;:,: koma munu þau Grýlu-börntil Íslands í :,: ár. Koma munu þau Grýlu-börnog kveða við dans::,: kyrjum við hann Skútaog kumpána :,: hans! Glöð urðu þau Grýlu-börnog gengu af stað::,: aldrei skal þeim Íslendingumeira við :,: það. Ekki skal þeim Íslendingumævin verða löng::,: margan heyrða' eg óvætt,sem undir það :,: söng. Margan heyrða' eg annan,sem undir tók þau hljóð::,: nú mun ei þeim íslenskuævin verða :,: góð! Afturgengin Grýlagægist yfir mar;:,: ekki verður hún börnunumbetri' en hún :,: var. Hér er komin Grýla.
( Ljóðabók barnanna )Hér er komin Grýlagrá eins og örn.Hún er sig svo vandfædd,að vill ei nema börn.Hún er sig svo vandfædd,að vill ei börnin góð,heldur þau sem hafa miklarhrinur og hljóð,heldur þau sem löt eru á lestur og söng.Þau eru henni þægilegust,þegar hún er svöng.Þau eru henni þægilegust,það veit ég nú víst.Ef þau þekktu Grýlu,þá gerðu þau þetta sízt. Það á að gefa börnum brauð.Það á að gefa börnum brauðað bíta í á jólunum,kertaljós og klæðin rauð,svo komist þau úr bólunum,.Væna flís af feitum sauð,sem fjalla gekk á hólunum.Nú er hún gamla Grýla dauð,gafst hún upp á rólunum.Grýla kemur á hverjum vetriGrýla kemur á hverjum vetri,hún er í loðnu skinnstakks tetri.Sú er ekki sagan betri,sinn í belg hún fá vill jóð.Valka litla, vertu góð,Valka litla, vertu góð,vendu þig af að ýla.Senn kemur að sækja þig hún Grýla.( Ljóðabók barnanna)Gömul þulaSofa urtu börná útskerum,veltur sjór yfir,og enginn þau svæfir. Sofa kisu börná kerhlemmum,murra og mala,og enginn þau svæfir. Sofa Grýlu börná grjóthólum,urra og ýla,og enginn þau svæfir. Sofa bola börná grjóthólum,urra og ýla,og engin þau svæfir. Sofa manna börní mjúku rúmi,bía og kveða,og babbi þau svæfir. Gömul þula um GrýlubörnGrýla var að sönnugömul herkerling,bæði á hún bóndaog börn tuttugu.Eitt heitir Skreppur,annað Leppur,þriðji Þröstur,Þrándur hinn fjórði,Böðvar og Brynki,Bolli og Hnúta,Koppur og Kyppa,Strokkur og Strympa,Dallur og Dáni,Sleggja og Sláni,Djangi og Skotta.Ól hún í ellieina tvíbura,Sighvat og Syrpu,og sofnuðu bæði. Hún er suður í hólunumHún er suður í hólunum,hefur gráa skýlu,meira veit ég ekkert umættina hennar Grýlu. ( Ljóðabók barnanna )Grýla og Leppalúði( Þórarinn Eldjárn )Er börnin uxu upp og burtellimóð þá sátu kjurtveslings Grýla og Leppalúði.Á lífið hvorugt þeirra trúði.Uns Grýla mælti mædd og rám:- Það mætti reyna að hefja nám ...Og uppi í Hamrahlíðarskólaháöldruð þau vermdu stóla.Í Háskólann þau héldu inner höfðu klárað öldunginn.Innrituð þau eru bæðií uppeldis- og kennslufræðiGrýla reið með garðiGrýla reið með garði,gekk með henni Varði.Hófar voru á henni,hékk henni toppur úr enni.Dró hún belg með læri,börn trúi ég þar í færi.Valka litla kom þar aðog klippti á gat með skæri,tók hún band og hnýtti á hnútog hleypti öllum börnum út.Svo trúi ég það færi.Grýla reið fyrir ofan garðGrýla reið fyrir ofan garðhafði hala fimmtán,en á hverjum halahundrað belgi,en í hverjum belgbörn tuttugu.Þar vantar í eitt,og þar skal far í barnið leitt.Og önnur svipuð.Hér fer Grýlaí garð ofanog hefur á sérhala fimmtán.( Sturlunga )Ó Grýla(Ómar Ragnarsson)Grýla heitir grettin mær,Í gömlum helli býr,hún unir sér í sveitinnivið sínar ær og kýr.Hún þekkir ekki glaum og glysné götulífsins spéog næstum eins og nunna er,þótt níuhundruð ára sé.Ó Grýla, ó Grýla, ó Grýlaí gamla hellinum.Hún sinnir engu öðrunema elda nótt og dag,og hirðir þar um hyski sittmeð hreinum myndarbrag.Af alls kyns mat og öðru slíkueldar hún þar fjöll.oní þrettán jólasveinaog áttatíu tröll.Ó Grýla, ó Grýla, Ó Grýlaí gamla hellinum.Já matseldin hjá Grýlu greyier geysimikið streð.Hún hrærir deig, og stórri sleggjuslær hún buffið með.Með járnkarli hún bryður beinog brýtur þau í mélog hrærir skyr í stórri og sterkristeypuhrærivél.Ó Grýla, ó Grýla, ó Grýlaí gamla hellinum.Hún Grýla er mikill mathákurog myndi undra þig.Með matarskóflu mokar alltafmatnum upp í sig.Og ef hún greiðir á sér hárið,er það mesta basl,því það er reitt og rifiðeins og ryðgað víradrasl.Ó Grýla, ó Grýla, ó Grýlaí gamla hellinum.Og hjá þeim Grýlu og Leppalúðaei linnir kífinu,þótt hann Grýlu elski alvegút úr lífinu.Hann eltir hana eins og flón,þótt ekki sé hún fríð.Í sæluvímu sama lagiðsyngur alla tíð:Ó Grýla, ó Grýla, ó Grýla,ég elska bara þig.Grýlukvæði(Séra Guðmundur Erlendsson 1595-1670 )Hér er komin Grýlaog gægist um hól.Hún mun vilja hvílasig hér um öll jól.Hún mun vilja hvíla sig,því hér eru börn;hún er grá um hálsinnog hlakkar eins og örn.Hún er grá um hálsinnog hleypur ofan í fjós,hún vill ekki horfa íþað hátíða ljós.Hún vill ekki heyraþann hátíðasöng;kvartar hún um ketleysiog kveðst vera svöng.Grýla á sér lítinn bátGrýla á sér lítinn bát,rær hún fyrir sandi.Þegar hún heyrir barnagrát,flýtir hún sér að landi.Grýla kallar á börnin sínGrýla kallar á börnin sín,þegar hún fer að sjóðatil jólaKomið þið hingað öll til mín,ykkur vil ég bjóða,Leppur, Skreppur,Lápur, Skrápur,Langleggur og Skjóða,Völustakkur og Bóla.Hér er önnur svipuð:Grýla kallar á börnin sínþegar hún fer að sjóða til jóla.Komið þið hingað öll til mín,Nípa, Típa,Næja, Tæja,Nútur, Kútur,Nafar, Tafar,Láni, Sláni,Leppur, SkreppurLoki, Poki,Leppatuska, Langleggurog Leiðindaskjóða,Völustakkur og Bóla. Grýla kemur á hverjum vetri,hún er í loðnu skinnstakks tetri,sú er ekki sagan betri, sinn í belg hún fá vill jóð,Valka litla vertu góð,Valka litla vertu góð,vendu þig af að ýla.Senn kemur að sækja þig hún GrýlaGamall húsgangurGrýla píla appelsínamissti skóinn ofan í sjóinn.Þegar hún kom að landivar hann fullur af sandi.Barnarím um Grýlu frá lokum 20. aldar.Hér eru nokkur nöfn jólasveina og meyja:
Baggalútur, Baggi, Bandaleysir, Bitahængir, Bjálfansbarnið, Bjálfinn, Bjálminn sjálfur, Drumbur fyrir alla, Dúðadurtur, Efridrumbur, Faldafeykir, Flautaþyrill, Flotnös, Flotgleypir, Flórsleikir, Froðusleikir, Gangagægir, Guttormur, Hlöðustrangi, Hrútur eða Hnútur, Kattarvali, Kleinusníkir, Klettaskora, Lampaskuggi, Litlipungur, Lummusníkir,Lungnaslettir, Lútur, Lækjarrægir, Moðbingur, Móamangi, Pönnuskuggi, Rauður, Redda, Reykjasvelgur, Skefill, Sledda, Smjörhákur, Steingrímur, Syrjusleikir, Svartiljótur, Svellabrjótur, Tífall, Tífill, Tígull, Tútur og Þambarskelfir, Þorlákur, Örvadrumbur.